Riddhi Rangavali

रांगोळी म्हणजे काय?

रांगोळी म्हणजे भूमि-अलंकरण. भूमीला सजविण्यासाठी, देवघरातील देव्हारा, अंगण, भोजनाची पंगत,शुभकार्यस्थळ इत्यादी जागा सुशोभित करण्यासाठी शंखजिऱ्याची भाजून केलेली पांढरी पूड,तांदुळाची पिठी, खडू इत्यादी साहित्याने काढलेल्या विविध चित्राकृतींना रांगोळी असे म्हणतात. त्यात रंग भरून ती अधिक आकर्षक बनविली जाते. भारतात रांगोळीला धार्मिक तसेच सांस्कृतिकदृष्ट्या फार महत्त्व निर्माण झालेले आहे.

रांगोळीचा उगम

अनेक भारतीय कलांप्रमाणेच रांगोळीचे नातेही प्राचीन भारतीय संस्कृतीशी आहे. प्रागैतिहासिक काळापासून रांगोळीचे अस्तित्व असल्याचे दाखविता येते आणि संस्कृतीच्या विकासाचे प्रतिबिंबही रांगोळीत पडल्याचे प्रत्ययास आणता येते. रांगोळी जशी प्राचीन भारतीय परंपरेचा वारसा सांगते तशी ती प्राचीन भारतीय तत्वचिंतन आणि लोकधारणा यांचाही वारसा सांगते. रांगोळीव्दारे मूर्त रूपे निर्माण केली जातात आणि अमूर्त अशा संकल्पनांचा बोधही होतो. रांगोळी या कलेचा उगम धर्माच्या अनुबंधातच झालेला आहे, ही बाब ध्यानी घेतली की धर्मप्रवण भारतीय समाजातील तिचे स्थान लक्षात येते.

रांगोळीसाठी लागणाऱ्या वस्तू सहज व सर्वांना उपलब्ध होणाऱ्या आहेत, आणि रांगोळी काढणे फारसे अवघडही नसते. प्राचीन काळी चित्रकलेची सुरुवात झाली ती रांगोळीपासूनच असे म्हणता येते. पुढे रांगोळी प्रगतावस्थेला पोचली तेव्हा अमूर्त, निराकार संकल्पनांच्या प्रतीकांसाठी तिचे मानवी जीवनात अतोनात महत्व वाढले. तिने घराघरात स्थान मिळवले. रांगोळी झाली मांगल्याचे प्रतीक, पावित्र्याचे प्रास्ताविक नि प्रसन्नतेची खूण! निषाद, किरात, पारध, भिल्ल, मुंड, कोला, नाग, वारली, चचू, ठाकूर आणि कातकरी या आदिवासी जमा तींना तर तिने भुरळ पाडलीच, पण सर्व वर्णाच्या व पंथोपपंथांच्या अनुयायांनाही तिने आपलेसे केले. मग तिच्या अस्तित्वाला अर्थ आला, तिच्या प्रगटीकरणाला वेगवेगळे धुमारे फुटले आणि तिच्या रुपाला विविध आयाम प्राप्त झाले.

रांगोळी : एक संस्कारपूर्ण कलाविष्कार

घराघरांच्या अंगणातील सडा संमार्जन आणि त्यावरील छोटीशी सुबक रांगोळी त्या घरांचे अलंकरण असते आणि अशी घरे देशातील संस्कृतीची अलंकरणे असतात. 'घराची कळा अंगण सांगे' या उक्तीत केवढी भावरम्यता सामावली आहे! कळा म्हणजे स्थिती, अवस्था, स्थान, दर्जा, श्रेणी, सौंदर्य . दारासमोर, अंगणात, वृन्दावनाजवळ काळ्या, किरमिजी किंवा तांबूस रंगाच्या भूमीवर बोटांच्या चिमटीतून ऒघळलेल्या शिरगोळ्याच्या चूर्णातून उमटलेली छोटीशी आकृती त्या घरातील स्वच्छता, शुद्धता, प्रसन्नता नि पवित्रता प्रकट करते. बिंदू-बिंदूंना सरळ किंवा वक्र रेषांनी जोडून तयार झालेली सौंदर्याकृतीअसे त्याचे दृष्य स्वरूप असते. बिंदू-रेषांच्या संमीलनातून चंद्र, सूर्य, स्वस्तिक, श्रीपद्म, शंख, चक्र इत्यादी अर्थपूर्ण प्रतीकांतून प्रकाशमयता, तेजस्विता, शीतलता, गतिमानता, आस्तिक्य, बुद्धी, समृद्धी, सृजनशीलता अशा सुंदर भावनांचे सु-दर्शन पाहणायांच्या अंत:करणाला घडत असते. ती आकृती रेखाटणाऱ्या गृहलक्ष्मीच्या अंत:करणातील भाव-तरल सौंदर्याची अनुभूती देत असते.

विविध माध्यमे-विविध-संबोधने

विविधतेने नटलेल्या भारत देशात भिन्न भिन्न प्रान्तात रांगोळीला भिन्न भिन्न नावे व माध्यमे वापरली जातात. घरांच्या अंगणांत, मंदिरांच्या प्रांगणांत, प्रवेशव्दारी, वृन्दावनाशेजारी व सभोवती रांगोळीचे सुशोभन असणारच. पण प्रांतोप्रांतीच्या उपलब्ध्तेनुसार रेखाटनासाठी तांदुळाची पिठी, शिरगोळ्याचे वा संगमरवराचे चूर्ण, चुन्याची भुकटी, भाताच्या तुसाची जाळून केलेली राख, मीठ, पाने, विविध धान्ये अशी अनेकविध माध्यमे वापरली जातात. गंधरूपात तूलिकांच्या सहाय्याने रेखाटन होत असल्याचेही आढळते. पण रेखाटनासाठी स्थाने मात्र सर्वत्र सारखी. धार्मिक, सांस्कृतिक समारंभ प्रसंगी, शुभकार्य प्रसंगी घरासमोर, अंगणात, उंबऱ्यावर, देवघरासमोर, चौरंग वा पाटाभोवती रांगोळी रेखाटली जाते. पूजापाठ, यज्ञ, अभ्यंगस्नान, औक्षण, नामकरण, भोजन अशा सर्व प्रसंगी सर्वप्रथम रांगोळी काढणे भारतात सर्वत्र प्रचलित आहे.

महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील रांगोळी ही उत्तर भारतात 'रंगोली'चे रूप धारण करते. गुजरातीत हिला 'साथिया' म्हणतात, तर मध्य प्रदेशात 'चौक पूरना'. राजस्थानात रांगोळीला 'मांडणा' असे संबोधले जाते. आंध्रमध्ये 'मग्गू', बंगालमध्ये 'अलिपना', तामिळनाडूत 'कोलम' आणि केरळात 'पुविडल' अशा भिन्न नावांनी संबोधल्या जाणाऱ्या रांगोळीचे कूळ मुळातील 'रंगवल्ली किंवा रंगावली' चेच असते. अंबा, जगदंबा, जगन्माता, भवानी, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, काली, पार्वती, अशा भिन्न भिन्न रुपांत एकाच मातृशक्तीचे दर्शन घडावे तसेच या रांगोळीचे बिन्दुप्रधान, आकृतिप्रधान, व्यक्तिप्रधान, प्रकृतिप्रधान असे रांगोळीचे विविध प्रकार सांगता येतील. परन्तु आशयसंपन्न प्रतीकांतून भावनांची व विचारांची सौंदर्यपूर्ण अभिव्यक्ती करणे हाच रांगोळीचा प्रधान हेतू असतो.